Author: Admin

स्वैराचाराला कवच कशाला ?

डॉ. अमोल अन्नदाते

लहान मुलांवरील लैंगिक अत्याचार रोखण्यासाठी २०१२ मध्ये 'पॉक्सो' (POCSO) हा भारतीय न्याय संहितेत ऐतिहासिक कायदा संमत केला. एकोणिसाव्या वाढदिवसाआधी मुलगा किंवा मुलीसोबत लैंगिक गैरवर्तन झाले किंवा या वयाच्या कुठल्याही कुमारवयीन जोडप्यात लैंगिक संबंध असले तर ते 'पॉक्सो 'च्या कक्षेत येतात व त्याची नोंद घेऊन संबंधितांवर कायदेशीर कारवाई करणे बंधनकारक आहे. कुमारवयीन जोडप्याच्या मर्जनि हे संबंध ठेवले असले तरी या कायद्याच्या कचाट्यातून वाचण्यासाठी ही पळवाट नाही. जोडपे कुमारवयीन नसले व कुठल्याही एका जोडीदाराचे वय १८ किंवा त्यापेक्षा कमी असलेले व एकमेकांच्या परवानगीने हे संबंध ठेवले असल्यास ही 'पॉक्सो' कायद्याच्या कक्षेत कारवाई करणे बंधनकारक आहे.

मात्र एका ‘पॉक्सो’ प्रकरणावरील सुनावणीदरम्यान सर्वोच्च न्यायालयात दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने केंद्र सरकारला अशी शिफारस केली की, या कायद्यात सुधारणा करून स्वेच्छेने संबंध असलेल्या कुमारवयीन जोडप्यांसाठी ‘रोमिओ ज्युलिएट’ कलम आणून त्यांना याअंतर्गत मुभा द्यावी. लहान मुलांचे संरक्षण करण्याऐवजी कायद्याचा मोठ्या प्रमाणावर गैरवापरही होतो. तसेच कुमारवयीन जोडपी प्रेमसंबंधात असतात, पण पालकांकडून एकमेकांचा वचपा काढण्यासाठी या कायद्याचा गैरवापर होतो म्हणून ‘रोमिओ ज्युलिएट कलम सुचवत असल्याचेही सर्वोच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे.

पोलिस खाते, वैद्यकीय क्षेत्र व न्यायव्यवस्था यांच्यात अजून ‘पॉक्सो’ विषयी समन्वय नाही. त्यातच खरेच लैंगिक गुन्हे घडले असतील अशा अनेक खटल्यांमध्येही किती गुन्हेगारांना शिक्षा झाली व लहान मुलांना किती संरक्षण मिळाले हा प्रश्न असताना ‘रोमिओ ज्युलिएट कलम हे अनेक वादांना जन्म देईल. परवानगी असलेल्या जोडप्याला कायद्याचा त्रास होऊ नये, हा सर्वोच्च न्यायालयाचा हेतू असला तरी याचा वैद्यकीय मानसिक भाग तपासणे गरजेचे आहे. सारासार विचार करणारा मेंदूचा भाग कुमारवयात विकसित झालेला नसतो. म्हणूनच या वयात मुले काहीशी आक्रमक व बंडखोरीने वागत असतात. म्हणून १८ वर्षांआधी लैंगिक संबंधांना परवानगी देण्यास मन व बुद्धी परिपक्व नसते. या वयातील भावनिक आंदोलने तीव्र असतात. म्हणूनच दिलेली परवानगी ही टोकाच्या भावनिक अविचारातून असण्याची शक्यता जास्त असते. त्याहीपेक्षा अशा संबंधातून सर्वात मोठी समस्या पुढे येते ती कुमार वयातील गरोदरपणाची. जरी लग्नासाठीचे वय १८ असले तरी २९ वर्षापर्यंत गरोदर होणे

टाळा, असाच सल्ला दिला जातो. कारण तोपर्यंत स्वीचे शरीर हे गरोदरपणासाठी तयार नसते. मुलींचे लग्नाचे वय १८ वरून २१ करावे, असे तज्ञांचे म्हणणे असताना परवानगीची ‘रोमिओ ज्युलिएट’ पळवाट मात्र या प्रवाहाविरोधात आहे.

अनेक देशांनी कुमारवयीन मुलांना वयाने मोठ्या असलेल्या जोडीदारासोबत स्वेच्छेने संबंधांची परवानगी दिली आहे. जॉर्जिया, कॅनडा, जपान, फिलिपिन्स व ऑस्ट्रेलियामध्ये वयात अंतर असलेल्या जोडीदारासोबतच्या संबंधांविषयीचे कायदे संमत झाले आहेत. पण अशा वेळी कुमारवयीन गरोदर मातांची काळजी घेणारी सक्षम यंत्रणाही त्यांनी उभी केली आहे. अर्थात या निर्णयांचे सामाजिक व सांस्कृतिक दुष्परिणामही त्यांना भोगावे लागत आहेत. बंधनापेक्षा त्याशिवाय शहाणपण शिकवून अंकुश कसा ठेवता येईल, याकडे अशा देशांचा कल आहे. भारताच्या सामाजिक सांस्कृतिक वातावरणात कायद्याचे हे कलम सुसंगत ठरणार नाहीच व साध्या मूलभूत लैंगिक शिक्षणाचेही वावडे असलेल्या भारतीय शाळा, महाविद्यालयांत बंधनाशिवाय शहाणपण शिकवणे वाटते तितके सोपे नाही.

अशी आहे स्थिती
ग्रामीण भागांत बालविवाहाचा प्रश्न संपलेला नाही. त्यावर कारवाई करण्याचे प्रमाण अत्यल्प आहे. गेल्या वर्षात महाराष्ट्रात शोधून काढलेल्या बालविवाहांची संख्या १२४६ एवढी कमी आहे. पण म्हणून बालविवाहाच्या एवढ्याच घटना घडल्या असे नाही.

१८ वर्षांखालील गरोदर असणाऱ्यांची माहिती तात्काळ स्थानिक पोलिसांना देणे डॉक्टरांना बंधनकारक आहे. या नोंदी व बाल विवाहाचा आकडा यात प्रचंड तफावत आहे. पोलिसांना माहिती देऊनही पुढे फारशी कारवाई झाली नसल्याचे निदर्शनास येते. कारण जोडपे परस्पर संमतीने विवाहित असते. बाल विवाह हे ‘रोमिओ ज्युलिएट’ कलमाचा दाखला देऊन वैध ठरविण्याचे प्रकार वाढून बालविवाह रोखण्याची मोहीम यामुळे खिळखिळी होऊ शकते.
कुमारवयीन मातांची संख्या वाढत चालली आहे व हा प्रश्न वैद्यकीय क्षेत्रास हाताळण्यास दिवसेंदिवस अवघड होत चालला आहे. त्यातून झालेले मूल हे सोडून जाण्याचे किंवा अवैधरीत्या दत्तक देण्याचे प्रमाणही वाढले आहे.

आपल्या देशात अजून वैधरीत्या विवाहित मातेलाच गरोदरपणात वैद्यकीय सेवेची आबाळ आहे. अशा स्थितीत कुमारवयीन मातांना मिळणाऱ्या वैद्यकीय सेवा कुठून मिळणार? त्यांना द्यावा लागणारा मानसिक आधार, प्रसूतीनंतरचे समुपदेशन, अशा कुठल्याही गोष्टीसाठी अजून आरोग्यव्यवस्था तयार नाही.

डॉ. अमोल अन्नदाते

dramolaannadate@gmail.com

9421516551

दैनिक दिव्य मराठी रसिक पुरवणी

सत्ताकांक्षेच्या लाटांमध्ये लोकशाही टिकावी म्हणून…

डॉ. अमोल अन्नदाते

आपण कसे आयुष्य जगत आहोत, जगणार आहोत आणि पुढच्या पिढीच्या ताटात काय वाढून ठेवले आहे? भारतीय राज्यघटनेवर आधारित लोकशाही कसा आकार घेत जाईल? याचा वेध समारोपाकडे आलेल्या या सदरातून आपण घेतला. राज्यघटनेच्या उद्देशिकेची सुरूवात होते तीच मुळात ‘आम्ही भारताचे लोक..’ या शब्दांनी. हे लोक म्हणजे परग्रहावरील कोणी दुसरे – तिसरे नसून तुम्ही – आम्ही सर्वसामान्य लोक आहोत. बांधकाम करताना पाया कच्चा राहिला की इमारतही कमकुवत बनते. नागरिकाच्या रुपातील मतदार हा कोणत्याही लोकशाहीचा पाया असतो. तोच मजबूत नसेल तर लोकशाही भक्कम होणार नाही. त्यामुळे लोकशाही हे सर्वार्थाने लोकांचे राज्य असल्याची जाणीव दृढ करत, मतदाराला सतत भानावर आणणारे विषय या स्तंभातून मांडण्याचा प्रयत्न केला.

लोकशाही प्रक्रियेतील सर्वसामान्यांचा सहभाग व्यापक असला पाहिजे. स्वातंत्र्यलढा सुरू असताना महात्मा गांधींचा अहिंसेचा आग्रह पाहून एकदा सरदार पटेलांनी त्यांना विचारले की, एवढ्या बलाढ्य, हिंस्र ब्रिटिश राजवटीच्या विरोधात लढायचे तर मोठ्या क्रांतीची गरज आहे. अहिंसेने ती साध्य होईल का? तेव्हा गांधीजी म्हणाले, ‘सरदार, आपल्याला क्रांती नव्हे, उत्क्रांती घडवायची आहे.’ देश स्वतंत्र कुठल्याही मार्गाने झाला असता, तरी नंतर देशाला स्वतंत्र म्हणून जगण्यासाठी, तग धरण्यासाठी संस्कार हवा होता. स्वातंत्र्यलढ्याने तो संस्कार देशाला दिला. पण, हा संस्कार आज कितपत टिकून आहे? आत्ताच्या चाळीशी- पन्नाशीतल्या पिढीसाठी स्वातंत्र्यलढ्याचे कवित्व संपले आहे. २००० नंतरच्या ‘मिलेनियम बेबीज’चा तर या इतिहासाशी काडीमात्र संबंध नाही. मग लोकशाहीची पुढची वाटचाल नेमक्या कुठल्या मूल्यांवर होणार आहे?

आज लोकशाही वाचवण्यासाठी, तिचे पावित्र्य टिकवण्यासाठी एक नव्या उत्क्रांतीची गरज आहे. आपण कोणीही असू; लोकशाहीतील आपली नेमकी कर्तव्ये काय, हा धडा प्रत्येकाला नव्याने गिरवावा लागणार आहे. कुंभमेळ्यात कमी काळात काही कोटींचा जनसमूह पुण्य कमावण्यासाठी प्रयागराजच्या संगमावर एकवटला, तशाच श्रद्धा आणि भक्तिभावाने लोकशाही शाबूत ठेवण्याचा निग्रह करून सदसद्विवेकबुद्धीच्या महासागरात डुबकी मारण्याचा महाकुंभ १४० कोटी जनतेला एकत्रितपणे साजरा करावा लागणार आहे.

भारताला १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर १९५० मध्ये आपले प्रजासत्ताक अस्तित्वात आले. त्यानंतर लगेचच २५ ऑक्टोबर १९५१ म्हणजे एकाच वर्षात देशात पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुका झाल्या. पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंसह सर्व नेत्यांना निवडणुकांना सामोरे जावे लागले. आयुष्याची अनेक वर्षे स्वातंत्र्यलढ्यात तुरुंगामध्ये घालवलेल्या नेहरूंना निवडणुका लांबवणे आणि त्याशिवाय पंतप्रधानपदी राहणे शक्य होते. पण, देशाने सर्वांना सामावून घेणारी राज्यघटना निर्माण केली आणि तातडीने तिचे पालन करण्यास सुरूवात केली. हा इतिहास सांगण्याचे कारण म्हणजे, स्वातंत्र्यासाठी जसे एका पिढीने बलिदान दिले, तसे राज्यघटनेचे पावित्र्य टिकवण्यासाठी आणखी एका पिढीने सर्वस्व दिले. अशा दीर्घ संघर्षाने मिळालेल्या प्रजासत्ताकाचे पावित्र्य राखण्यासाठी आपण काय करणार आहोत, हा प्रश्न ज्याने त्याने स्वतःला विचारायला हवा.

लोकशाही आणि आपला देश पुढे जाणार की मागे, याचा निर्णय मतदानयंत्राचे बटन दाबताना आपण घेत असतो. त्यावेळी या लोकशाहीच्या आणि देशाच्या बळकटीसाठी आपण काय केले, याची मनोमन उजळणी प्रत्येकाने केली पाहिजे. कारण आपण कसे वागतो – बोलतो, विचार करतो, कर्तव्य बजावतो, देशाप्रति निर्णय घेतो या गोष्टींच्या एकत्रित परिणामांतून आपले आणि पर्यायाने देशाचे भविष्य बिघडणार वा सुधारणार असते.

देशाची स्वातंत्र्यानंतरची पहिली पन्नास वर्षे संघर्षात गेली. पुढे एका वर्गाचा संघर्ष संपला आणि देशात ‘आहे रे’ आणि ‘नाही रे’ या वर्गातील दरी खूप मोठी झाली. ‘देशात काहीही घडले तरी माझे काय बिघडते?’ ही भावना बहुतांशांमध्ये प्रबळ होणे, ही लोकशाहीसाठी धोक्याची घंटा असते. देश कशामुळे प्रगती करतात किंवा कशामुळे अधोगतीला जातात, हे सांगणारा जगाचा मोठा इतिहास आपल्यासमोर आहे. युद्ध कशी जिंकली जाऊ शकतात, हे सांगणारी ‘आर्ट ऑफ वॉर’सारखी अनेक पुस्तके आहेत. पण, लोकशाहीच्या जतन – संवर्धनाची प्रक्रिया मांडणारे आणि त्यासाठीचे तत्त्वज्ञान सांगणारे मार्गदर्शक साहित्य मात्र उपलब्ध नाही. ही उणीव काही अंशी भरून काढण्याचा प्रयत्न या स्तंभातून करण्यात आला. लोकांचे, लोकांसाठी, लोकांमार्फत चालवलेले राज्य हवे असेल, तर हक्कांसोबत कर्तव्यपालनाचे भान आणि राज्यघटनेच्या मूलतत्त्वाचे ज्ञान प्रत्येकाला असले पाहिजे. ही जाणीव ठेऊन आपण देशाच्या हितासाठी ठाम राहिलो, तरच सत्ताकांक्षेच्या लाटांमध्येही देशातील सामान्य माणसाचे स्वातंत्र्य अबाधित राहिल, पर्यायाने लोकशाहीसुद्धा चिरायु होईल.

डॉ. अमोल अन्नदाते
dramolaannadate@gmail.com

9421516551

दैनिक दिव्य मराठी रसिक पुरवणी

मागासांचे सामाजिक स्थान आणि उत्थान

डॉ. अमोल अन्नदाते

स्वातंत्र्यानंतर समानतेचे तत्त्व अंगिकारण्यामागे समाजातील मागास घटकांना मुख्य प्रवाहात येण्याची संधी मिळावी, त्यांना सर्वार्थाने सामाजिक न्याय मिळावा, हा उद्देश होता. आज जमिनीवरील वास्तव डोळसपणे पाहिले, तर हा उद्देश पूर्णपणे साध्य झाला आहे का, असा प्रश्न पडल्याशिवाय राहात नाही. याचे पहिले कारण म्हणजे, स्वातंत्र्यापासून समाजकारण आणि राजकारणातील मागास समाजाच्या सहभागाचे एक प्रारूप निर्माण झाले होते.

मागास घटकांचे नेते त्यांच्या मतांची जबबदारी घेतील आणि सत्तेची काही पदे या नेत्यांना देऊन त्यांना ताब्यात ठेवता येते, हे राजकीय पक्षांच्या लक्षात आले. यातून मागास, वंचित, पीडित समाजाचे कल्याण न होता त्यांच्या काही मोजक्या नेत्यांचेच भले झाले. पुढे हे प्रारूप इतक्या टोकाला गेले की, कुठलाही पक्ष सत्तेत असला, तरी त्याच्या बाजूने जाऊन आपले स्थान टिकवून ठेवणे, एवढेच काय ते मागासांच्या नेतृत्वाचे एकमेव ध्येय उरले.

मागास समाजाच्या व्यक्तीला मोठ्या पदावर बसवून सगळ्या समाजाचे कल्याण होईल, हे कोठे ठरले आहे? आणि तसे सांगून आम्हाला मते मागू नयेत, हे या बांधवांनी सर्व प्रमुख पक्षांना ठणकावून सांगायला हवे. द्रौपदी मुर्मू या आपल्या राष्ट्रपती बनल्या, याचा साऱ्या देशाला आनंद आणि अभिमानही आहे. पण, राष्ट्रपतिपदी विराजमान झाल्यावरही, त्या आदिवासी असल्याचा उल्लेख सतत का केला जातो? आदिवासी समाजातील व्यक्ती राष्ट्रपती झाली, याचे कौतुक पुन्हा पुन्हा करणे, हाही त्या पदाचा एका अर्थाने अवमान नव्हे का?

खरे तर आदिवासी, मागास बांधवांना उच्चपदाची संधी मिळण्यात गैर काय आहे? या गोष्टी तर स्वाभाविकपणे व्हायलाच हव्यात ना! संविधान आणि सामाजिक न्यायाचे तत्त्व स्वीकारुन पंचाहत्तर वर्षे उलटल्यावरही हे होणार नसेल आणि त्याचे कौतुकच साजरे करण्यात आम्ही धन्यता मानत असू, तर आपली लोकशाही प्रगल्भ झाली, असे म्हणता येईल का? मुळातच आदिवासी किंवा इतर कुठल्याही मागास व्यक्ती देशाच्या सर्वोच्चपदी विराजमान झाली म्हणून त्या समाजाचे सगळे प्रश्न चुटकीसरशी सुटत नाहीत, हे समजून घ्यायला हवे.

लोकशाहीतील न्यायाचा हक्क शाबूत ठेवण्यासाठी मागास समाजांनी सर्वप्रथम आपल्या मतांची एकगठ्ठा मालकी मागास नेतृत्वाला देणे पूर्णपणे बंद करावे, म्हणजे तिचा राजकीय सौदेबाजीसाठी उपयोग होणार नाही. सामाजिक न्यायासोबत इतर सर्व धोरणे तपासूनच आदिवासी, मागास, वंचित समाजाने मतदान करावे. सर्वाधिक भ्रष्टाचार मागास समाजासाठीच्या योजना आणि संबंधित विभागांमध्ये होतो. उदाहरणच द्यायचे तर अण्णाभाऊ साठे आर्थिक विकास महामंडळातील भ्रष्टाचाराचे देता येईल. या मोठ्या प्रकरणाचा निकाल अजूनही लागलेला नाही.

मागास समाजासाठी असलेल्या योजनांचे नेमके काय होते? हजारो कोटींचा निधी जाहीर आणि मंजूर होतो, तरीही मागास समाजातील असंख्य लोकांचे उत्थान का होत नाही? या योजनांतील भ्रष्टाचार रोखून त्या खऱ्या लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कार्य करणारी एक तटस्थ संस्था आवश्यक आहे. एक काळ होता जेव्हा साहित्य, गाणी, स्फूर्तिगीते, जलसे यांनी मागास समाजाला जागृत करण्याचे काम केले. पण, आता तेवढ्यात अडकून चालणार नाही. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या संदेशातील ‘शिका आणि संघटित व्हा’ हे दोन टप्पे साध्य झाले आहेत. एका वर्गातील मागास बांधवांचा संघर्षही संपला आहे. पण, संघर्ष न संपलेला एक मोठा वर्ग आहे. त्यामुळे त्यांच्यासाठी ‘संघर्ष करा’ या संदेशाच्या बरोबरीने प्रत्यक्षात जमिनीवर काम करण्याचे ध्येयही ठेवावे लागेल.

आदिवासी, मागास घटकांसाठी याच वर्गातील नेतृत्वाने काम करावे, हा संकेतही मोडीत निघायला हवा. या समाजांच्या भल्याचा विचार करणे ही आपल्या प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. अन्य जाती-समुदायातील एखादी व्यक्ती मागास समाजाच्या कल्याणाच्या विचाराने झपाटलेली असेल, तर प्रसंगी तिचे नेतृत्वही मागास बांधवांनी स्वीकारायला हवे. किंबहुना स्त्रीवादी संघटनांनाही जशी समतेचा पुरस्कार करणाऱ्या पुरुषांची साथ मिळते, त्याप्रमाणे सर्व समाजांच्या सहभागाशिवाय मागास समाजाचा विकास होणे शक्य नाही. ज्यांना आपली वैचारिक भूमिका पटते त्यांच्यापेक्षा ज्यांना ती पटत नाही, अशांना आपल्या बाजूने वळवणे, हे कोणत्याही चळवळीचे मुख्य ध्येय असते.

मागास बांधवांसाठीच्या चळवळींना वर्षानुवर्षे डॉ. बाबासाहेबांविषयीच्या अस्मितेभोवती खेळी करून गुंतवून ठेवले गेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे इतके थोर होते की, त्यांचा अभिमान भारतात जन्म घेणाऱ्या प्रत्येकाला असायलाच हवा. त्यामुळे अन्य समाजही खांद्याला खांदा लावून सोबत यावेत, या दृष्टीने मागासांच्या चळवळींची पुनर्रचना करावी लागेल. संविधानाच्या प्रती छापण्यासाठी सरकार दरवर्षी कोट्यवधींचा खर्च करते. पण, त्यातील काही भाग सामाजिक न्याय, समता आणि मागास समाजांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रामाणिकपणे वापरला, तर वेगळ्या चळवळींची कदाचित गरजही पडणार नाही.

डॉ. अमोल अन्नदाते

dramolaannadate@gmail.com

9421516551

दैनिक महाराष्ट्र टाइम्स

डॉ. अमोल अन्नदाते

जसा सौंदर्य या शब्दाचा नेमका अर्थ शब्दांत पकडता येत नाही तसाच ‘ब्रेड’ शब्दाचा अर्थ सहजपणे लावणे कुणालाच शक्य झालेले नाही. बँडचा अर्थ जिथे संपतो तिथून पुढे सुरू होणारा शब्द म्हणजे ‘कल्ट ब्रँड’. जो ब्रँड उभा राहताना त्याच्या छताखाली येणाऱ्यांची त्यात खोलवर, दीर्घकालीन मानसिक गुंतवणूक असते, ती पिढ्या दर पिढ्या वाढत जाते, ज्याची व्याप्ती शोधताना हा बँड सुरू कुठून होतोय आणि त्याचा शेवटचा धागा आहे कुठे, याचा थांगपत्ता लागत नाही, ज्याच्या यशात एक गर्भित गूढता असते आणि जो सार्वकालिक असतो तो ‘कल्ट ब्रेड’. वैद्यकीयच नव्हे तर एकूणच शिक्षण क्षेत्रात कल्ट बँडचे उदाहरण द्यायचे झाल्यास सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे ‘केईएम’. आणि या केईएमचा मुकूट म्हणजे सेठ जी. एस. मेडिकल कॉलेज अर्थात गोरधनदास सुंदरदास मेडिकल कॉलेज, वैद्यकीय शिक्षण सुरू होताना तुम्ही या वास्तूत प्रवेश करता तिथे एक ब्रीदवाक्य प्रवेशद्वारावर तुमचे लक्ष वेधून घेते. ते ब्रीद आहे Genius alone lives, all else is mortal अर्थात ‘तल्लख विचारशील बुद्धिमत्ता फक्त तेवढी अमर आहे, बाकी सर्व मर्त्य आहे.’ प्रवेश करताना पहिल्या दिवशी पहिल्या क्षणाला या वाक्यापासून केईएम तुमचा नियोजनबद्ध रीतसर बौद्धिक, मानसिक जिनोसाइड घडवून आणते.

स्वतःला रथी-महारथी समजणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्यांचे पहिल्या वर्षात जे बौद्धिक गर्वहरण होते त्यातून ‘भांडे भरून घेण्यासाठी ते आधी रिते करावे लागते’ ही पहिली जाणीव मिसूरड फुटताना केईएम करून देते, ती म्हातारपणी दात पडेपर्यंत तशीच राहते. म्हणून केईएममधून बाहेर पडलेले कधी कोणाहीमुळे प्रभावित होत नाहीत. त्यामुळेच ‘केईमाईट्स’ हे उद्दाम, गर्विष्ठ अशी प्रतिमा तयार होते. मुळात ते उद्दामपणापेक्षा बौद्धिक वैराग्य असते.

सन १८४५ मध्ये जेजे रुग्णालय व ग्रॅन्ट मेडिकल कॉलेज हे पहिले वैद्यकीय महाविद्यालय सुरू झाले. इथून शिकलेले भारतीय पुढे इंग्लंडमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेऊन भारतात परतले तेव्हा भारतीय प्राध्यापकांना जेजेमध्ये मज्जाव करण्यात आला. त्यातून भारतीयांनी सुरू केलेले व जिथे भारतीयच शिकवतील असे वैद्यकीय महाविद्यालय हवे म्हणून तेव्हाच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या अखत्यारित गोरधनदास सुंदरदास या कपड्याच्या दानशूर व्यापाऱ्याने दान दिलेल्या परळच्या जमिनीवर १९२५ मध्ये पाहिले भारतीय वैद्यकीय महाविद्यालय उभे राहिले ते म्हणजे केईएम ! ‘स्वाभिमान’ हा जन्माचा हेतू असलेला गुणाचा अर्क पुढे केईएमशी जोडलेल्या प्रत्येकामध्ये म्हणूनच परीक्षेत, नवीन ठिकाणी कामावर रुजू होताना, मुलाखतीत, ‘ओ, सो यू आर केईमाईट?’ या प्रश्नामध्ये बराच गर्भितार्थ असतो. परदेशात तुम्ही ‘केईमाईट’ आहात हा कुठल्याही रुग्णालयात नोकरी मिळवताना कॉलर वरील मोठा स्टार असतो. केईएम कॅम्पसमध्ये तुम्ही डोळे, कान उघडे ठेवून काही क्षण वावरलात, किंवा या संस्थेच्या एका मध्यवर्ती ठिकाणी एक रात्र काढलीत तर तुम्हाला हा ब्रँड समजून घेता येतो. या आवारात शिक्षणाची, बुद्धिमत्तेची एक वेगळीच धुंदी तुम्हाला स्पर्श करते. इथथे तीन मजली पूर्णतः वातानुकूलित वाचनालय हे भारतातील सर्व वैद्यकीय महाविद्यालयांतील सर्वोत्तम वाचनालय समजले जाते. ते २४ तास खुले असते आणि दिवसापेक्षा ते रात्री ओसंडून वाहत असते. मध्यरात्री तीन वाजता दोनेकशे मुले वाचनालयात आणि शे पन्नास आवारात अभ्यासाचे अड्डे असलेल्या इतरत्र ठिकाणी मानेवर खडा ठेवून जाडजूड पुस्तके पेलत ज्ञानसाधनेत दंग असतात. ‘मुंबई कभी सोती नही’ असे म्हणतात., पण ‘केईएम तुम्हे कभी सोने देता नहीं’ असे म्हणावे लागेल. वयाच्या पंचाहत्तरव्या वर्षी ‘नवीन काय?’ हे वाचणारे माजी विद्यार्थी इथे सर्रास आढळतात. नुकतेच प्रवेश घेतलेल्यांचा ते अजाणतेपणे राज्यभिषेक करून त्यांना ‘केईएम’ या बीजमंत्राची दीक्षा देतात. केईएमच्या विद्यार्थ्यांची दिनचर्या वेगळीच असते. देश पातळीवरील ऑल इंडिया पीजी एन्ट्रन्स (पदव्युत्तर परीक्षेत) भारतात दुसरा आलेला विद्यार्थीही निकाल बघून झाल्यावर चेहऱ्यावरची रेषही हलू न देता पुढच्या क्षणाला वाचनालयात लगेचच अभ्यासाला बसतो. कारण त्याला ‘एम्स’ किंवा पीजीआय या पुढच्या परीक्षेत पहिला किंवा दुसरा आल्याशिवाय समाधान मिळणार नसते. हा विद्यार्थीच केईएमचा बैंड उभा करत आला आहे. कोणी याला वेडेपणा म्हणेल पण ‘स्टे हंग्री… स्टे फूलिश’, हाच केईएमचा बँड आहे. हा वेडेपणा हीच केईएमची ओळख आहे. तुम्ही केईएममधून बाहेर पडता तेव्हा मॅड डॉक्टर बनून जाता. केईएम तुम्हाला केवळ हा मॅडनेसच देत नाही, तर तो बिनधास्तपणे मिरवण्याची सडाफटिंग वृत्ती, कला शिकवते आणि हिम्मतही देते. त्यातूनच ‘केईएम अॅटिट्यूड’ हे विशेषण वैद्यकीय विश्वात जन्माला आले. फास्ट लोकलच्या दारात उभे राहिले की तुम्ही आपोआप आत खेचले जाता, तसेच ‘बैंड केईएम’ तुम्हाला आपोआप कवेत घेते. केईएममधून बाहेर पडल्यावर तुम्ही कुठेच परत तसे अॅडजस्ट होऊ शकत नाही. या ब्रेडचा मोठा धोका म्हणजे ते तुम्हाला त्याचे व्यसन लावते. तुमचे शिक्षण संपले तरी ते तुमच्या मानगुटीवर बसते आणि प्रत्येकजण शिक्षण संपल्यावरही काही तरी कारण काढून काहीकाळ तरी इथे रेंगाळतोच. केईएमचे शिक्षक, इथली शिक्षणाची पातळी व बौद्धिक झिंग अनुभवल्यावर तुमच्या स्वतःच्या आयुष्यात एक अस्वस्थता येते. ही अस्वस्थतेची टोचणी सतत तुम्हाला गुणवत्ता आणि नैतिकता तुमच्या वैद्यकीय व्यवसायात प्रत्येक रुग्ण तपासताना जाणवत राहते. केईएमचे विद्यार्थी वेगळ्याच विश्वात राहतात आणि अव्यवहारी असतात, असा आरोपही बऱ्याचदा होतो. अध्यात्माची एक विशिष्ट पातळी ओलांडली की भोवताली काय होतेय, लौकिक विश्वात काय घडतेय याचे भान तुम्हाला राहत नाही, असे म्हणतात. केईएमचे विद्यार्थी बऱ्याचदा अशाच शैक्षणिक अध्यात्मात ढकलले जातात. हे शैक्षणिक अध्यात्म आणि त्यातून निर्माण होणारे ‘उपभोगशून्य स्वामी’ हाच ‘बैंड केईएम’ आहे. पहिले डीन जीवराज मेहता, डॉ. पी के सेन, डॉ. पुरंदरे, डॉ. बालिगा, आर्थर डीसा, डॉ. फड़के ते डॉ. रवी बापट, डॉ. शरदिनी डहाणूकर, डॉ. अविनाश सुपे अशा अनेक रत्नांची माळच वर्षानुवर्षे या ब्रेड भोवती गुंफली गेलेली आहे. केईएम तुम्हाला सरस्वतीचा दास बनवून सोडत असला तरी इतर अनेक क्षेत्रांत केईएम तुम्हाला साथ देते. उद्योग, राजकारण, साहित्य, शिक्षण संस्था, कला, प्रशासकीय सेवा अशा अनेक क्षेत्रात केईएमचे विद्यार्थी आहेत. तुम्ही क्षेत्र बदलले तरी केईएमपण आणि सर्वोत्तमाचा ध्यास तुमचा पाठलाग करत राहते. ‘एके काळी इथे असे होते’ अशा नॉस्टॅलजियाला या ब्रँडमध्ये स्थान नाही. ‘इथे कालही असेच होते, आजही तसेच आहे, उद्याही तसेच असेल’, हा आहे ब्रेड केईएम.

आपले विद्यापीठ किंवा जिथून मुख्य शिक्षण घडले त्याला ‘अल्मा मॅटर’ असा मूळ लँटीन, पण रूढार्थाने इंग्रजी शब्द प्रचलित आहे. या शब्दाचा खोलवर अर्थ आहे, ‘पोषण करणारी आई व तिची समर्पित मुले.’ ‘माझे सगळे घेऊन टाक’ म्हणणारे रामकृष्ण परमहंस आणि त्यातून परमहंसांना कैवल्यज्ञान देणारी आई भवानी यातून पुढे विवेकानंद हा ब्रँड शिकागोच्या जागतिक धर्म परिषदेत तळपला. अल्मा मॅटरचा खरा अर्थ हा आहे जो केईएम शिकवते. सूर्य कुठलाही भेदभाव न करता सर्वांना समान उर्जा देतो, तसे देशभरातील गोर-गरीब रुग्णांचे उपचार व वैद्यकीय शिक्षणाचे अव्याहत ज्ञान यात स्वतःला समर्पीत करणारी आई आणि 100 वर्षे तिच्यातून जन्मलेली डॉक्टर मुले, हाच आहे कल्ट ब्रेड केईएम.

डॉ. अमोल अन्नदाते

dramolaanadate@gmail.com

9421516551